Puławy
Tutejszy kompleks pałacowo-parkowy stanowi połączenie wysmakowanej architektury i gorącego patriotyzmu. Początki pałacu położonego w usytuowanych 28 km na północny zachód od Nałęczowa Puławach sięgają lat 1676-79. Wówczas swą rezydencję, według projektu Tylmana z Gamern, wznieśli tam Lubomirscy. Niewiele jednak przetrwało z niej do współczesności, gdyż w 1706 r. została spalona przez Szwedów.
W latach 1722-36 jej właściciele Sieniawscy i Czartoryscy przebudowali ją w stylu rokokowym według projektu Jana Zygmunta Deybla. Tą, która odcisnęła na jej wyglądzie i ideologicznym wymiarze największe piętno była jednak księżna Izabela z Flemingów Czartoryska, która przeniosła się tam z mężem Adamem Kazimierzem w 1784 r. Małżonkowie prędko uczynili swą nową siedzibę ośrodkiem polskiego życia kulturalnego, literackiego, towarzyskiego i politycznego, nazywaną potem – ze względu na swój artystyczny urok – Nowymi Atenami lub Aleksandrią.
Z końcem XVIII w. zatrudnili do przebudowy trzech architektów, z których największe znaczenie miał wykształcony przez nich we Włoszech puławianin Chrystian Piotr Aigner, który w latach 1785-1810 przebudował pałac w stylu klasycystycznym. Wg projektu księżnej Izabeli zmienił też wizerunek przypałacowego parku, tworząc romantyczny zakątek kultywujący pamięć bohaterów narodowych oraz wiarę w odzyskanie niepodległości.
Powstały m.in. Świątynia Sybilli, w której księżna umieściła pamiątki narodowe po wielkich Polakach (obiekt wzniesiony na wzór antycznej świątyni Westy w Tivoli pod Rzymem stał się potem pierwszym polskim muzeum), Domek Gotycki, gdzie obok dzieł da Vinci, Rembrandta i Rafaela ulokowała kawał muru z rozwalin zamku w Lublinie, Pałacyk Myśliwski, Domek Grecki, Domek Żółty, Domek Chiński, Brama Rzymska, klasycystyczny kościół Wniebowziętej Bogurodzicy.
O ile architektura założenia się ostała, zgromadzone w niej pamiątki ostatecznie znalazły swoje miejsce w Muzeum Czartoryskich w Krakowie. Obecnie w pałacu mieści się Muzeum Czartoryskich starające się o odzyskanie zbiorów oraz Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa.
W samym mieście warto zwrócić uwagę choćby na dawny szpital św. Karola Boromeusza, zbudowany na przełomie XVIII i XIX w. przez nadwornego lekarza księżnej Izabelli Karola Knittla, Karczmę „Pod Pielgrzymem” wzniesioną w XVIII w., XIX-wieczne wille przy ul. Zielonej, starą szkołę a obecnie Muzeum Oświaty wybudowaną w 1820 r., kościół św. Józefa z XVIII w.
Tekst: Sandra Nejranowska-Białka
